Czy kontakty mogą być uznane za dobro osobiste?
Dobra osobiste pozostają pod ochroną prawa. Jednakże ustawodawca nie zdefiniował pojęcia „dóbr osobistych”, których przykładowy katalog został zawarty w art. 23 kodeksu cywilnego. Mimo to orzecznictwo jednolicie przyjmuje, że dobra osobiste to społecznie uznane, obiektywne wartości niemajątkowe. Wartości te są związane z osobowością człowieka, jego integralnością fizyczną i psychiczną. Mają one indywidualny charakter, a stanowiąc atrybut każdej osoby fizycznej, są z nią ściśle związane.
W sądownictwie, jak i wśród komentatorów prawa istnieje rozbieżność, co do uznania określonych uprawnień jako dóbr osobistych. W rezultcie spór dotyczy między innymi kwalifikacji, jako dobra osobistego, więzi rodzinnej, której jednym z elementów są wzajemne kontakty członków rodziny.
Uznania za dobro osobiste szeroko pojętej sfery kontaktów w relacjach rodzinnych, orzecznictwo przyjęło co do zasady w przypadkach*:
- zamiany niemowląt w szpitalu
- więzi uczuciowej realizowanej przez kontakty ojca z dzieckiem, utrudniane bądź uniemożliwiane przez matkę
- uniemożliwiania przez męża osoby, będącej po wypadku w bardzo złym stanie zdrowia, kontaktów z jej rodzicami
- uniemożliwiania kontaktów dziadka z wnuczką
- prawa do spotkania pożegnalnego z umierającym członkiem rodziny, odbywającym karę pozbawienia wolności
– oddalając jednak powództwo w tych sprawach w całości lub w części z różnych przyczyn.
Kontakty to dobro osobiste
Wyrokiem z dnia 25 listopada 2020 r. w sprawie I ACa 948/19 Sąd Apelacyjny uznał, że pozbawienie ojca kontaktów z dzieckiem naruszyło jego dobro osobiste w postaci więzi emocjonalnej z córką. Innymi słowy w przedmiotowej sprawie Sąd uznał więc więź rodzinną za podlegające ochronie dobro osobiste. W ww. orzeczeniu odwołano się do wyroku Sądu Najwyższego w z dnia 24 czerwca 2019 r. w sprawie III CSK 233/17. Jednocześnie Sąd Apelacyjny podkreślił jednak, że odpowiedzialność matki za naruszenie ww. dobra osobistego nie polega na braku podejmowania pozytywnych działań w kierunku realizacji kontaktów córki z ojcem. Odpowiedzialność ta polega na zachowaniach ukierunkowanych na wytworzenie złych relacji córki z ojcem.
Więź rodzinna nie stanowi dobra osobistego
Z drugiej strony w wyroku z dnia 10 maja 2021 r. w sprawie II CSKP 11/21, Sąd Najwyższy uznał, że „więź rodzinna obejmująca sferę prawa do utrzymywania osobistych, bezpośrednich lub pośrednich kontaktów ojca z małoletnim dzieckiem, naruszaną przez drugiego rodzica nie stanowi dobra osobistego w rozumieniu art. 23 k.c. Tym samym w przywołanym orzeczeniu Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że rodzic, którego uprawnienia do ich utrzymywania zostały naruszone działaniem lub zaniechaniem drugiego rodzica, może skorzystać ze środków ochrony przewidzianych przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Te środki to:
- wystąpienie do sądu opiekuńczego o ustalenie sposobu utrzymywania kontaktów (art. 1131);
- zobowiązanie drugiego rodzica do określonego postępowania (art. 1134),
- zmiana rozstrzygnięcia o kontaktach (art. 1135),
- wydanie odpowiednich zarządzeń w sytuacji zagrożenia dobra dziecka lub nadużywania władzy rodzicielskiej (art. 109),
a także:
- sankcje za naruszenie obowiązków w przedmiocie kontaktów z dzieckiem (art. 59815p.c.)
Czy za naruszenie kontaktów należy się zadośćuczynienie?
Podsumowując, kwestia traktowania prawa do widzeń z dzieckiem jako dobra osobistego pozostaje sporna. W rezultacie dyskusyjna pozostaje również możliwość zasądzania zadośćuczynienia za naruszenie kontaktów. Niemniej, w zależności od konkretnego stanu faktycznego może istnieć więcej lub mniej argumentów za przyjęciem, że więzi osobiste mogą pozostawać pod ochroną art. 23 i 24 kodeksu cywilnego. Nie można wykluczyć, że w danej sprawie o naruszone kontakty zadośćuczynienie zostanie zasądzone.
opracowała: adw. Ewa Koper
źródło grafiki: pixabay
*
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2016 r., III CSK 105/15
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 15 lipca 2015 r., I ACa 202/15
- wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 11 października 2017 r., I C 1397/15
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 29 stycznia 2013 r., I ACa 906/12
- wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 13 listopada 2016 r., I C 1685/14
