Pozbawienie praw publicznych
Pozbawienie praw publicznych
W niektórych przypadkach znacznie dotkliwszym negatywnym skutkiem skazania niż sama kara będzie idący za nią środek karny. Takim instrumentem prawnym może być zawarte w art. 40 Kodeksu karnego pozbawienie praw publicznych. Przewiduje ono bowiem uderzenie w intelektualny dorobek całego życia. Jeśli ktoś związał swoją przyszłość przykładowo z pracą w organach władzy publicznej bądź piastuje wysokie stanowisko wojskowe, zastosowanie opisanej instytucji może również zachwiać wysokością osiąganych przez skazanego dochodów. Z jakimi konkretnie skutkami dla skazanego wiąże się pozbawienie praw publicznych?
Przesłanki orzeczenia pozbawienia praw publicznych
Sąd nieobowiązkowo może orzec pobawienie praw publicznych w przypadku skazania sprawcy na karę pozbawienia wolności powyżej 3 lat za przestępstwo popełnione z motywacji zasługującej na szczególne potępienie. Jest to kategoria obiektywna, według której pobudki popełnienia czynu zabronionego powinny w budzić skrajne zgorszenie w społeczeństwie. Ich przykładem może być pragnienie zemsty lub nienawiść wynikająca z rasistowskich poglądów[1]. Warto zwrócić jednak uwagę, iż każda sprawa jest badana indywidualnie. Nie ma zatem jedynego słusznego wzoru, według którego osądza się zachowanie oskarżonego.
W innym wypadku Sąd może, choć nie musi, zamieścić w wyroku opisywany środek w przypadku przestępstw związanych ze sprzedajnością osoby wykonującej funkcję publiczną, przekupstwem, płatną protekcją łapownictwem wyborczym, fałszerstwem intelektualnym, łapownictwem na stanowisku kierowniczym, zakłóceniem przetargu publicznego, praniem pieniędzy, wyrządzenia szkody w obrocie gospodarczym oraz niwelowaniem dokumentacji działalności gospodarczej. Regulacje te mają przede wszystkim funkcję odstraszającą. Ponadto zamieszczone przez ustawodawcę rozwiązanie pozwala na czasową eliminację sprawcy z życia publicznego celem zapobiegnięcia zaistnienia w przyszłości podobnej sytuacji[2].
Obowiązkowo z kolei Sąd orzeka pozbawienie praw publicznych w przypadku przestępstwa szpiegostwa. Zabieg ten ma nie tylko funkcję zapobiegawczą, ale także chroni prawidłowe funkcjonowanie organów publicznych przed daleko idącymi szkodami w razie dalszego piastowania istotnego stanowiska przez skazanego za szkodę na niekorzyść własnego państwa.
Skutki orzeczenia środka karnego
Artykuł 40 § 1 k.k. wskazuje w pierwszej kolejności pozbawienie czynnego i biernego prawa wyborczego. Niesie ono za sobą nie tylko odebranie możliwości głosowania czy startowania w wyborach do organów władzy publicznej. Skazany traci również prawo do brania udziału w elekcjach samorządowych odbywających się przykładowo w izbach lekarskich bądź adwokackich. Z powyższego zbioru należy wykluczyć Parlament Europejski, ponieważ nie jest on instytucją publiczną. Nie zmienia to jednak faktu, że osoba skazana może napotkać inne trudności we wzięciu udziału w wyborach do danego organu[3].
Tracąc prawa publiczne, nie można brać udziału w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości oraz pełnić funkcji w organach i instytucjach państwowych czy samorządu terytorialnego lub zawodowego. W konsekwencji pozbawia się skazanego możliwości nie tylko wykonywania zawodu sędziego lub prokuratora, ale de facto działania jako jakikolwiek podmiot mający wpływ na rozstrzygnięcia w sprawach karnych tj. pełnomocnik, mediator, ławnik etc[4].
Ponadto przytoczony przepis przewiduje utratę posiadanego stopnia wojskowego i powrót do stopnia szeregowego, utratę orderów, odznaczeń i tytułów honorowych oraz utratę zdolności do ich uzyskania w okresie trwania pozbawienia praw. Odnosi się on do wszystkich rodzajów Sił Zbrojnych, w tym do Wojsk Obrony Terytorialnej. Może być zastosowany do żołnierza w stanie spoczynku, w czynnej służbie oraz rezerwisty. Następstwem powyższego jest wydalenie ze służby oraz utrata prawa do świadczeń emerytalnych. W konsekwencji przekreśla się dorobek całego życia żołnierza[5].
opracował apl.adw. Wilhelm Tkocz
źródło grafiki: https://pixabay.com/pl/
[1] E. Bieńkowska, 3. Przestępstwa z nienawiści wśród przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu [w:] Ofiary przestępstw z nienawiści, red. L. Mazowiecka, Warszawa 2013.
[2] M. Budyn-Kulik, P. Kozłowska-Kalisz [w:] Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, red. M. Mozgawa, Gdańsk 2026, art. 40.
[3] tamże
[4] tamże
[5] R.A. Stefański: Nowa Regulacja Degradacji. Studia Iuridica XCIII, 2022, s. 232-233
