Zakaz zbliżania się
Zakaz zbliżania się
Zwykłym skutkiem popełnienia przestępstwa powinna być właściwa kara. Mimo to pokrzywdzony czynem zabronionym nadal może nie czuć się bezpiecznie, obawiając się ponownego spotkania ze sprawcą. Czy można temu jakoś zaradzić? Ustawodawca na takie wypadki przewidział odpowiedni środek karny, tj. zakaz zbliżania się, o którym mowa w art. 41a k.k.
Czego dotyczy zakaz zbliżania się?
Zakaz zbliżania się jest jedną z czterech postaci tego samego środka karnego zawartego w jednym przepisie. Pozostałymi są zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami oraz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu. Można je stosować pojedynczo albo zbiorczo w zależności od założonego celu. Najczęściej stosuje się je wobec sprawców przemocy domowej. Mogą być również konsekwencją czynów zabronionych dotyczących wolności i obyczajowości, szczególnie na tle seksualnym. Na potrzeby niniejszego artykułu należy przyjąć, że wspominając o jednym z nich, ma się na myśli wszystkie.
Zakaz zbliżania się dotyczy zarówno przemocy fizycznej jak i psychicznej. Stąd może ona przybrać postać wyzwisk, poniżania, ośmieszania, nieuzasadnionego krytykowania, a nawet izolacji od najbliższego otoczenia czy utrudniania korzystania z pomieszczeń domowych.
Kodeks karny wprost wskazuje, kim są osoby najbliższe. Małżonek czy dzieci nie budzą wątpliwości w tej kwestii. Coraz częściej jednak mamy do czynienia z nieformalnymi relacjami partnerskimi. Osoba pozostająca we wspólnym pożyciu jest więc osobą najbliższą i może w razie stosowania wobec niej przemocy fizycznej skorzystać z instytucji zakazu zbliżania się.
Sąd ma obowiązek orzec zakaz zbliżania się w przypadku wymierzenia sprawcy przestępstwa kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności. W pozostałych wypadkach przytoczony środek karny stosuje się na wniosek pokrzywdzonego. Jeżeli nie zostanie on złożony, sąd może nałożyć zakaz według własnego uznania.
Konsekwencje zakazu zbliżania się
Zakaz zbliżania oznacza utrzymanie odpowiedniej odległości między sprawcą przestępstwa a pokrzywdzonym. Nie równa się on zatem niemożności kontaktowania, czyli nawiązywania łączności. Nie wiąże się także z bezwzględnym utrzymywaniem dystansu. Do spotkania może bowiem dojść w wyniku wspólnych zobowiązań. Mogą one dotyczyć wykonywania władzy rodzicielskiej albo postępowań sądowych. Podobnie prezentuje się kwestia przypadkowych styczności.
Orzekając zakaz zbliżania się, sąd powinien w treści wyroku określić odległość mającą dzielić sprawcę i pokrzywdzonego.
W przypadku wspólnego zamieszkiwania ze sprawcą przestępstwa koniecznym jest orzeczenie wobec niego nakazu opuszczenia lokalu wspólnie zajmowanego z pokrzywdzonym. Czy można wyrzucić winnego przemocy domowej z domu, którego jest właścicielem? Zdecydowanie tak. Nakaz opuszczenia lokalu nie ma bowiem związku z kwestią jego własności. Innymi słowy można usunąć partnera lub małżonka z mieszkania, mimo że należy ono do niego.
Istnieje możliwość połączenia zakazu zbliżania się z obowiązkiem zgłaszania się do Policji lub innego wyznaczonego organu w określonych odstępach czasu. Jako jedyna postać danego środka karnego może być dodatkowo kontrolowany w systemie dozoru elektronicznego. Nie można go przy czym stosować w oderwaniu od orzeczenia opisywanego zakazu.
Termin obowiązywania zakazu zbliżania się
Zgodnie z art. 43 § 1 k.k. zakaz zbliżania się orzeka się na okres od roku do 15 lat. Sąd ma obowiązek określić dany termin w wyroku. Brak określenia w wyroku czasu trwania środka karnego powoduje, że obowiązuje on bezterminowo. Jednocześnie stanowi on podstawę do wniesienie środka zaskarżenia.
Obowiązek zgłaszania się do Policji lub innego wyznaczonego organu w określonych odstępach czasu oraz kontrola w systemie dozoru elektronicznego orzeka się z kolei w miesiącach na okres od 3 do 12 miesięcy.
opracował apl.adw. Wilhelm Tkocz
źródło grafiki: https://pixabay.com/pl/
Źródła:
M. Czechowska: Podstawy prawa karnego. Katedra Prawa Karnego Materialnego Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytet Wrocławski, art. 41a k.k.
Uchwała SN z 31.03.2021 r., I KZP 7/20, OSNK 2021, nr 6, poz. 23.
M. Horna-Cieślak, 6.3. Środki karne [w:] M. Horna-Cieślak, P. Masłowska, O. Trocha, Metodyka reprezentacji małoletniego pokrzywdzonego w sprawach przestępstw seksualnych, P. Masłowska, O. Trocha, Warszawa 2024.
S. Spurek, 6.6.1. Zakaz zbliżania się i nakaz opuszczenia lokalu jako środki karne [w:] Izolacja sprawcy od ofiary. Instrumenty przeciwdziałania przemocy w rodzinie, Warszawa 2013.
Postanowienie SN z 20.07.2023 r., III KK 28/23, LEX nr 3585249.
S. Spurek, 6.6.1. Zakaz zbliżania się i nakaz opuszczenia lokalu jako środki karne [w:] Izolacja sprawcy od ofiary. Instrumenty przeciwdziałania przemocy w rodzinie, Warszawa 2013.
Wyrok SN z 9.05.2023 r., III KK 145/23, LEX nr 3569536.
Wyrok SN z 19.05.2021 r., III KK 142/21, LEX nr 3245402.
